“รู้จักตัวเอง” – บทเรียนจากโซคราตีส
.
“ชีวิตที่ไม่ถูกไตร่ตรองไม่คุ้มค่าที่จะมีชีวิตอยู่”.
ในปี 399 ก่อนคริสตกาล ณ ศาลในเอเธนส์ โซคราตีสชายชราวัย 70 ปียืนอยู่ท่ามกลางผู้พิพากษา เขาถูกตั้งข้อหาว่าทำให้เยาวชนเสื่อมทราม และไม่เคารพเทพเจ้าของเมือง แต่แทนที่จะขอความเมตตา เขากลับพูดว่า “ชีวิตที่ไม่ถูกไตร่ตรองไม่คุ้มค่าที่จะมีชีวิตอยู่” คำพูดนี้ไม่ได้ช่วยให้เขารอดพ้นจากโทษประหาร แต่กลับกลายเป็นรากฐานของปรัชญาตะวันตกที่ยังคงดังก้องมาจนถึงทุกวันนี้
.
นักปรัชญาผู้รู้ว่าตนไม่รู้.
โซคราตีสไม่เคยเขียนหนังสือเล่มใดไว้เลย สิ่งที่เรารู้จักเขามาจากบันทึกของศิษย์ เพลโต และคนอื่นๆ เขาใช้ชีวิตเดินไปมาในตลาดเอเธนส์ สนทนากับใครต่อใครที่เขาพบ ไม่ว่าจะเป็นนักการเมือง กวี นักปราชญ์ หรือคนธรรมดา เขาจะถามคำถาม แล้วถามต่อเนื่อง จนกระทั่งคนที่อ้างว่า “รู้” ต้องยอมรับว่าที่จริงแล้ว “ไม่รู้” วิธีการนี้เรียกว่า “วิธีการโซคราติก” หรือการซักถามเพื่อเปิดเผยความจริง
.
สิ่งที่น่าสนใจคือ โซคราตีสเองก็อ้างว่า “ฉันไม่รู้อะไรเลย ยกเว้นความจริงข้อเดียวที่ว่า ฉันไม่รู้อะไรเลย” คำพูดนี้ฟังดูขัดแย้ง แต่ที่จริงมันคือจุดเริ่มต้นของปัญญาที่แท้จริง เมื่อเรายอมรับว่าเราไม่รู้ เราจึงเปิดใจที่จะเรียนรู้ เมื่อเราคิดว่ารู้แล้ว เราจะหยุดค้นหา และนั่นคือจุดที่ความโง่เขลาเริ่มต้น
.
การรู้จักตัวเองคืออะไร.
บนหน้าบันวิหารเดลฟีมีคำจารึกว่า “Gnothi Seauton” แปลว่า “จงรู้จักตัวเอง” โซคราตีสนำคำนี้มาเป็นหัวใจของปรัชญาของเขา แต่การรู้จักตัวเองไม่ได้หมายถึงแค่รู้ว่าชื่ออะไร ชอบอะไร เกลียดอะไร มันลึกกว่านั้นมาก มันคือการเข้าใจว่าทำไมเราถึงคิดแบบนั้น ทำไมเราถึงเชื่อในสิ่งที่เราเชื่อ ความเชื่อของเราตั้งอยู่บนเหตุผลที่มั่นคงหรือเปล่า หรือแค่รับมาจากคนอื่นโดยไม่เคยตั้งคำถาม
ในชีวิตประจำวัน เรามักจะใช้ชีวิตแบบอัตโนมัติ ทำตามที่สังคมบอก ทำตามที่พ่อแม่สอน ทำตามที่เพื่อนทำ โดยไม่เคยหยุดถามตัวเองว่า “นี่คือสิ่งที่ฉันต้องการจริงๆ หรือเปล่า” “นี่คือชีวิตที่ฉันเลือกเอง หรือชีวิตที่คนอื่นเลือกให้” โซคราตีสบอกว่า ชีวิตแบบนั้นไม่ใช่ชีวิตของมนุษย์ แต่เป็นชีวิตของหุ่นยนต์
.
วิธีการไตร่ตรองชีวิตแบบโซคราติก.
การไตร่ตรองชีวิตไม่ได้ซับซ้อนอย่างที่คิด โซคราตีสสอนให้เราตั้งคำถามกับตัวเองอย่างจริงจัง เริ่มจากคำถามง่ายๆ เช่น “อะไรคือความสุขสำหรับฉัน” หลายคนตอบว่า “มีเงินเยอะ มีบ้านหลังใหญ่ มีรถดี” แต่ลองถามต่อว่า “ทำไมสิ่งเหล่านี้ถึงทำให้มีความสุข” “ถ้าได้สิ่งเหล่านี้แล้วจะมีความสุขจริงหรือ” “หรือแค่คิดว่าจะมีความสุข” เมื่อเราถามต่อไปเรื่อยๆ เราจะค้นพบว่า หลายอย่างที่เราคิดว่ารู้ ที่จริงเราไม่เคยเข้าใจจริงๆ เลย
.
อีกคำถามสำคัญคือ “ฉันใช้ชีวิตสอดคล้องกับความเชื่อของตัวเองหรือไม่” เราอาจเชื่อว่าครอบครัวสำคัญ แต่ใช้เวลาทั้งหมดกับงาน เราอาจเชื่อว่าสุขภาพสำคัญ แต่ไม่เคยออกกำลังกาย เราอาจเชื่อว่าความซื่อสัตย์สำคัญ แต่โกหกตัวเองทุกวัน ความขัดแย้งระหว่างความเชื่อกับการกระทำนี้แหละที่ทำให้เราทุกข์ และการไตร่ตรองช่วยให้เราเห็นความขัดแย้งนี้
.
เรื่องราว: โซคราตีสกับนักการเมืองผู้หยิ่ง.
วันหนึ่งโซคราตีสพบนักการเมืองผู้มีชื่อเสียงคนหนึ่งในเอเธนส์ เขาถามนักการเมืองว่า “ท่านรู้จักความยุติธรรมใช่ไหม” นักการเมืองตอบอย่างมั่นใจว่า “แน่นอน ฉันเป็นผู้พิพากษาและนักการเมืองมานานหลายปี” โซคราตีสจึงถามว่า “งั้นบอกหน่อยได้ไหมว่า ความยุติธรรมคืออะไร” นักการเมืองตอบว่า “ความยุติธรรมคือการให้รางวัลกับคนดีและลงโทษคนชั่ว”
.
โซคราตีสถามต่อ “แล้วใครเป็นคนดีและใครเป็นคนชั่ว” นักการเมืองตอบ “คนดีคือคนที่ทำตามกฎหมาย คนชั่วคือคนที่ละเมิด” โซคราตีสถามอีก “แต่ถ้ากฎหมายไม่ยุติธรรมล่ะ คนที่ทำตามก็ยังเป็นคนดีหรือ” นักการเมืองเริ่มสับสน โซคราตีสถามต่อเรื่อยๆ จนในที่สุดนักการเมืองต้องยอมรับว่า เขาไม่รู้จักความยุติธรรมจริงๆ ถึงแม้จะอ้างว่ารู้
.
นี่คือบทเรียน เมื่อเราคิดว่ารู้ เราหยุดเรียนรู้ แต่เมื่อเรายอมรับว่าไม่รู้ เราเริ่มเปิดใจค้นหาความจริง
.
นำไปปรับใช้ในชีวิต.
ลองเริ่มจากการตั้งคำถามกับตัวเองในสิ่งที่คุณ “คิดว่ารู้” เช่น “ฉันรู้หรือว่าอะไรคือความสำเร็จ” “ฉันรู้หรือว่าอะไรทำให้ฉันมีความสุข” “ฉันรู้หรือว่าฉันต้องการอะไรจากชีวิต” และที่สำคัญ “ชีวิตที่ฉันใช้อยู่ตอนนี้ เป็นชีวิตที่ฉันไตร่ตรองแล้วเลือกเอง หรือแค่ตามกระแสไป” การถามคำถามเหล่านี้อาจทำให้เราไม่สบายใจ เพราะคำตอบอาจไม่เป็นอย่างที่คิด แต่นั่นแหละคือจุดเริ่มต้นของการใช้ชีวิตอย่างมีสติ
.
คำถามไตร่ตรองประจำสัปดาห์:.
* ความเชื่อสำคัญ 3 อย่างของฉันคืออะไร และทำไมฉันถึงเชื่อ
* ฉันใช้ชีวิตสอดคล้องกับความเชื่อเหล่านั้นหรือไม่
* มีอะไรบ้างในชีวิตที่ฉันทำไปโดยไม่เคยตั้งคำถาม
.
“การเริ่มต้นของปัญญา คือการยอมรับว่าเรายังไม่รู้ การสิ้นสุดของความโง่เขลา คือการคิดว่ารู้หมดแล้ว” – โซคราตีส
.